Terug naar alle uitwerkingen van Nederlands

Bouwsteen: NL1.1 - Rijke teksten als voorwaarde voor taal- en denkontwikkeling

Relevantie

Rijke teksten zijn essentieel voor de taal- en denkontwikkeling van leerlingen. Ze bevorderen de ontwikkeling van kennis van de wereld en diep begrip, maken leerlingen nieuwsgierig en stimuleren de motivatie om verder te lezen, te kijken of te luisteren. In alle fasen van het primair en voortgezet onderwijs wordt de taalbasis van leerlingen met name versterkt door het gebruik van langere teksten en boeken met een rijke inhoud en van goede taalkwaliteit. Rijke teksten dragen bij aan de woordenschat-, lees- en schrijfontwikkeling. Het is daarom belangrijk dat alle leerlingen toegang hebben tot rijke teksten bij zowel het leergebied Nederlands als bij de andere leergebieden.

Inhoud en taalkwaliteit

Rijke teksten zijn zowel literaire (fictie, non-fictie en poëzie) als zakelijke teksten uit heden en verleden, zowel niet-canoniek als canoniek. Ze hebben verschillende verschijningsvormen: mondeling, schriftelijk, digitaal en multimodaal. Kenmerkend voor rijke teksten zijn de rijke inhoud en de goede taalkwaliteit.

Rijke inhoud

Rijke teksten sluiten aan bij een onderwerp of thema dat centraal staat en zetten aan tot denken en/of prikkelen de verbeelding. Ze bieden de mogelijkheid om vanuit verschillende perspectieven naar een onderwerp of thema te kijken en erover van gedachten te wisselen. Rijke teksten gaan over onderwerpen of thema's uit het eigen leergebied. Daarnaast kunnen ze aansluiten bij of een verbinding leggen met andere leergebieden en de mondiale thema's: globalisering, duurzaamheid, technologische ontwikkelingen en gezondheid. Er is een evenwichtige verhouding tussen de hoeveelheid nieuwe informatie en de al bekende informatie uit de teksten, zodat leerlingen de nieuwe informatie kunnen integreren met hun voorkennis. Rijke teksten bevatten zowel eenvoudige als complexe relaties, zoals chronologische relaties, oorzaak-gevolgrelaties, middel-doelrelaties en vergelijken. Rijke literaire teksten bieden bovendien ruimte tot meerdere interpretaties en mogelijkheden tot opgaan in een andere wereld.

Taalkwaliteit

De teksten zijn origineel van vorm en inhoud. Tekst, beeld, illustraties en geluid versterken elkaar. Het taalgebruik is gevarieerd en zo min mogelijk vereenvoudigd. Leerlingen vergroten hun woordenschat doordat ze onbekende en laagfrequente woorden tegenkomen in verschillende zinsverbanden en bekende contexten. Rijke teksten bevatten abstract en figuurlijk taalgebruik. Rijke zakelijke teksten zijn inhoudelijk samenhangend en hebben een heldere tekststructuur met gevarieerde zinsstructuren, samengestelde zinnen en verwijs- en verbindingswoorden. Rijke literaire teksten bevatten wisselingen in vertelperspectief en chronologie. Er is sprake van gelaagdheid, verschillende stijlen en verhaallijnen, variatie in taalregisters en afwisseling in beschrijving en dialoog.

Leren lezen

In alle fasen van het primair en voortgezet onderwijs zijn rijke teksten een belangrijk onderdeel van het curriculum. In de fase van het aanvankelijk leesproces kijken en luisteren leerlingen naar teksten met een rijke inhoud en taalkwaliteit en wisselen daarover met elkaar van gedachten. Tegelijkertijd ontwikkelen ze hun lees- en decodeervaardigheid met behulp van teksten met een relatief eenvoudige taalkwaliteit. Deze teksten helpen hen het leesproces te automatiseren en hun zelfvertrouwen in hun leesvaardigheid te vergroten. Daarnaast kunnen deze teksten als opstap dienen voor complexere teksten over hetzelfde onderwerp.

Voorbeelden ter inspiratie

Rijke teksten kunnen zowel literaire als zakelijke teksten zijn. Ze hebben verschillende verschijningsvormen: mondeling, schriftelijk, digitaal en multimodaal. Onderstaande voorbeelden zijn geselecteerd uit verschillende bestaande lijsten van bekroonde jeugdboeken, namelijk Griffels, Penselen, Vlag en Wimpels, de Woutertje Pieterse Prijs en de Gouden Lijst. Verder zijn de voorbeelden geselecteerd uit nominaties voor prijzen in de kinder- en jeugdliteratuur en zijn het boeken die worden geprezen door recensenten, experts en kinderboekenambassadeurs.

De voorbeelden bestaan uit een variëteit aan schrijvers en onderwerpen. Ze zijn Nederlandstalig (oorspronkelijk en vertaald), zowel niet-canoniek als canoniek, zowel hedendaags als historisch. Daarbij is ook gekozen voor teksten/onderwerpen met een duidelijke relatie met andere leergebieden, zoals Kunst & Cultuur en Mens & Natuur.

Per fase wordt een aantal voorbeelden gegeven. Deze zijn uitdrukkelijk niet voorschrijvend of volledig, maar illustratief bij de hierboven beschreven kenmerken. Vanwege de beschikbaarheid en vindbaarheid is gekozen om voornamelijk schriftelijke voorbeelden te geven. Mondelinge, digitale en multimodale rijke teksten behoren ook tot het aanbod, zoals luisterboeken, toneelstukken, mondelinge vertellingen en verfilmingen.

Fase 1 (onderbouw primair onderwijs)

Literaire teksten

Fictie

  • Auteur: Werner Holzwarth en Wolf Erlbruch
    Titel: Over een kleine mol die wil weten wie er op zijn kop gepoept heeft
  • Auteur: Annie M.G. Smidt
    Titel: Pluk van de Petteflet
  • Auteur: Dolf Verroen
    Titel: Droomopa

Non-fictie

  • Auteur: Jenni Desmond
    Titel: De olifant
  • Auteur: Yuval Zommer
    Titel: Het bijzondere beestjesboek
  • Auteur: Imme Dros
    Titel: Uit de kapperszaak in de Dapperstraat

Poëzie

  • Auteur: Hans en Monique Hagen
    Titel: Daar komt de tijger
  • Auteur: Edward van de Vendel
    Titel: Superguppie
  • Auteur: Sjoerd Kuyper
    Titel: Ik blijf altijd bij je

Zakelijke teksten

Rijke teksten zijn onder andere te vinden in informatieve boeken geschikt voor leerlingen in deze fase. En te vinden op:

Fase 2 (bovenbouw primair onderwijs)

Literaire teksten

Fictie

  • Auteur: Annet Schaap
    Titel: Lampje
  • Auteur: Anna Woltz
    Titel: Gips
  • Auteur: Koos Meinderts
    Titel: De Schelmenstreken van Reinaert de Vos

Non-fictie

  • Auteur: Jan Paul Schutten
    Titel: Het raadsel van alles wat leeft
  • Auteur: Stine Jensen
    Titel: Alles wat ik voel
  • Auteur: Joukje Akveld
    Titel: Een aap op de wc

Poëzie

  • Auteur: Ted van Lieshout
    Titel: Ze gaan er met je neus vandoor
  • Auteur: Jaap Robben
    Titel: Als iemand ooit mijn botjes vindt
  • Auteur: Bibi Dumon Tak
    Titel: Laat een boodschap achter in het zand

Zakelijke teksten

Rijke teksten zijn onder andere te vinden in informatieve boeken geschikt voor leerlingen in deze fase. En te vinden op:

Andere bronnen zijn:
New Scientist, National Geographic, Roots, Puur Natuur, Technisch Weekblad, Quest, Quest Historie, Kijk en Historisch Nieuwsblad.

Fase 3 (onderbouw voortgezet onderwijs)

Literaire teksten

Fictie

  • Auteur: Marjolijn Hof
    Titel: Regels van drie
  • Auteur: Bart Moeyaert
    Titel
    : Tegenwoordig heet iedereen sorry
  • Auteur: Imme Dros
    Titel: Griekse mythen

Non-fictie

  • Auteur: Annet Huizing en Margot Westermann
    Titel: Zweetvoetenman
  • Auteur: Wouter Laumans en Marijn Schrijver
    Titel: Mocro Maffia
  • Auteur: Arend van Dam
    Titel: De reis van Syntax Bosselman

Poëzie

  • Auteur: Kees Spiering
    Titel: Jij begint
  • Auteur: Akwasi
    Titel: Laten we het er maar niet over hebben
  • Auteur: Kila van der Starre en Babette Zijlstra (Kila & Babsie)
    Titel: Woorden temmen

Zakelijke teksten

Rijke teksten zijn onder andere te vinden in informatieve boeken geschikt voor leerlingen in deze fase. En te vinden op:

Andere bronnen zijn: De Correspondent, New Scientist, National Geographic, Roots, Puur natuur, Technisch weekblad, Quest, Quest historie, Kijk, historisch nieuwsblad en landelijk gerenommeerde kranten.

Onderdeel van Grote Opdracht(en)

Samenhangende bouwstenen

Op de hoogte blijven?

Meld je nu aan en blijf op de hoogte van de laatste ontwikkelingen en het laatste nieuws rondom het landelijk curriculum.